دانستن اینکه چه کاری درست است، همیشه به این معنا نیست که در لحظه بتوانیم همان کار را انجام دهیم. ممکن است بدانیم نباید در شرایط پراسترس تصمیم عجولانه بگیریم، اما باز هم تحت فشار انتخابی کنیم که چند ساعت بعد از آن پشیمان شویم. شاید بفهمیم ناراحتیم، اما ندانیم این ناراحتی دقیقاً از کجا آمده است. حتی ممکن است احساس کنیم رفتارمان را میشناسیم، اما وقتی چند بار در موقعیتهای مشابه یک واکنش تکراری نشان میدهیم، از خودمان بپرسیم: «چرا دوباره همین کار را کردم؟»
این فاصله میان چیزی که میدانیم و چیزی که در لحظه انجام میدهیم، نشان میدهد که زندگی روانی ما فقط با منطق و اطلاعات پیش نمیرود. هیجانها دائماً بر توجه، برداشت، تصمیم و رفتار ما اثر میگذارند. مسئله این نیست که بتوانیم احساسات را حذف کنیم یا همیشه آرام بمانیم؛ مسئله این است که بتوانیم بفهمیم چه اتفاقی درونمان افتاده، چه نیازی پشت آن قرار دارد و چگونه میخواهیم به آن پاسخ دهیم. اینجاست که مفهوم هوش هیجانی (Emotional Intelligence) اهمیت پیدا میکند.
هوش هیجانی دقیقاً چیست؟
هوش هیجانی به مجموعهای از تواناییها گفته میشود که به فرد کمک میکنند هیجانهای خود و دیگران را تشخیص دهد، آنها را بهتر درک کند و در موقعیتهای مختلف پاسخ مناسبتری به آنها بدهد. به زبان ساده، یعنی بتوانیم متوجه شویم چه احساسی داریم، بفهمیم چرا این احساس شکل گرفته و قبل از اینکه هیجان بهتنهایی رفتار ما را هدایت کند، فرصت انتخاب پیدا کنیم.
مفهوم هوش هیجانی در دهه ۱۹۹۰ با کارهای Peter Salovey و John Mayer شکل علمی مشخصتری پیدا کرد و بعدها Daniel Goleman آن را به شکل گستردهتری در حوزههای مختلف زندگی مطرح کرد. در این نگاه، هوش هیجانی مجموعهای از مهارتهاست و بسیاری از این مهارتها را میتوان از طریق تجربه، آموزش و تمرین تقویت کرد.
هیجانها چگونه روی رفتار ما اثر میگذارند؟
وقتی اتفاقی برایمان میافتد، ذهن معمولاً فقط خودِ اتفاق را ثبت نمیکند؛ خیلی سریع تلاش میکند برای آن معنا پیدا کند. همین برداشت اولیه میتواند روی احساسی که پیدا میکنیم و رفتاری که بعد از آن نشان میدهیم اثر بگذارد.
تصور کنید در محل کار، مدیرتان هنگام صحبت درباره یک پروژه میگوید: «این بخش میتوانست بهتر انجام شود.» این جمله بهتنهایی فقط یک بازخورد است، اما ممکن است یک نفر آن را اطلاعاتی برای اصلاح کار در نظر بگیرد و فرد دیگری فوراً با خودش فکر کند: «پس حتماً از عملکرد من ناراضی است و فکر میکند توانایی کافی ندارم.» در حالت دوم، همان جمله میتواند احساس اضطراب، شرم یا دفاعی شدن را فعال کند.
هوش هیجانی کمک میکند پیش از اینکه بر اساس این برداشت اولیه واکنش نشان دهیم، متوجه فرایندی شویم که در ذهن و بدنمان اتفاق افتاده است. میتوان از خود پرسید: «الان چه احساسی دارم؟ چه فکری این احساس را فعال کرده؟ آیا دارم یک واقعیت را میبینم یا برداشتی از آن ساختهام؟»
همین مکث کوتاه باعث نمیشود احساسمان ناپدید شود؛ اما کمک میکند احساس و تفسیر ذهنی را از خودِ واقعیت جدا کنیم. در نتیجه، به جای اینکه اولین واکنش هیجانی مسیر رفتارمان را تعیین کند، فرصت بیشتری برای انتخاب پاسخ مناسب خواهیم داشت.
خودآگاهی؛ نقطه شروع رشد هیجانی
هیچکس نمیتواند هیجانهایش را بهخوبی مدیریت کند، اگر نداند دقیقاً چه چیزی را تجربه میکند. به همین دلیل، خودآگاهی هیجانی یکی از پایههای هوش هیجانی است.
خیلی وقتها احساسات خود را با جملههایی کلی توصیف میکنیم: «حالم خوب نیست»، «اعصاب ندارم» یا «خیلی به هم ریختهام». اما پشت این عبارتها ممکن است هیجانهای متفاوتی قرار داشته باشند. شاید عصبانی نباشیم و بیشتر احساس نادیده گرفته شدن کنیم. شاید آنچه به شکل حسادت تجربه میکنیم، در واقع احساس عقب ماندن از دیگران باشد. شاید اضطراب ما بیشتر از خود موقعیت، از ترس قضاوت شدن ناشی شود.
هرچه بتوانیم احساس را دقیقتر نامگذاری کنیم، فهمیدن نیاز پشت آن هم آسانتر میشود. این همان نقطهای است که احساس از یک تجربه مبهم به اطلاعاتی درباره خودمان تبدیل میشود.
خودآگاهی البته فقط شناخت هیجان نیست. افکاری که همزمان با احساسات در ذهن ما شکل میگیرند نیز اهمیت دارند. اگر فردی با کوچکترین اشتباه فوراً با خودش بگوید «من هیچوقت درست عمل نمیکنم»، احتمالاً هیجان شدیدتری تجربه خواهد کرد تا کسی که همان اشتباه را بخشی از فرایند یادگیری میداند.
تنظیم هیجان؛ نه سرکوب، نه انفجار
یکی از رایجترین سوءبرداشتها درباره هوش هیجانی این است که فردی که مهارت هیجانی بالایی دارد باید همیشه آرام باشد. در حالی که خشم، ترس، غم، اضطراب و ناامیدی بخشی طبیعی از زندگیاند. حتی فردی که مهارت خوبی در تنظیم هیجان دارد نیز ممکن است گاهی بهشدت عصبانی یا مضطرب شود.
تفاوت در این است که هیجان لزوماً فرمان رفتار او را در دست نمیگیرد.
فرض کنید پیام ناراحتکنندهای دریافت کردهاید. میتوانید همان لحظه پاسخ دهید، اما میتوانید چند دقیقه صبر کنید، از موقعیت فاصله بگیرید، احساس خود را بررسی کنید و بعد تصمیم بگیرید. این فاصله گرفتن به معنای فرار از مسئله نیست؛ فرصتی است برای اینکه پاسخ شما بیشتر انتخابشده باشد تا تکانهای.
تنظیم هیجان یعنی بتوانیم احساس را تحمل کنیم، آن را بشناسیم و شیوه ابراز آن را انتخاب کنیم. گاهی این انتخاب به معنای صحبت کردن است، گاهی سکوتی کوتاه برای آرام شدن و گاهی پذیرفتن اینکه فعلاً نمیتوانیم مسئله را حل کنیم.
همدلی؛ دیدن جهان از زاویه دیگری
هوش هیجانی فقط درباره رابطه ما با خودمان نیست. بخشی از آن به توانایی درک تجربه دیگران مربوط میشود. همدلی یعنی بتوانیم برای لحظهای از زاویه نگاه دیگری به موقعیت نزدیک شویم، بدون اینکه لازم باشد با او موافق باشیم.
مثلاً وقتی کسی ناگهان رفتار سردی با ما دارد، ممکن است سریع آن را بیاحترامی تلقی کنیم. اما اگر بتوانیم کمی مکث کنیم، شاید احتمالهای دیگری را نیز ببینیم: ممکن است خسته باشد، ناراحت باشد یا درگیر مسئلهای باشد که هیچ ارتباطی با ما ندارد.
همدلی به معنای توجیه هر رفتار نیست. قرار نیست هر رفتاری را فقط به این دلیل که دلیلی پشت آن وجود دارد بپذیریم. هدف این است که پیش از قضاوت، پیچیدگی تجربه انسانی را ببینیم و پاسخمان فقط بر اساس برداشت اولیه شکل نگیرد.
هوش هیجانی در تجربههای واقعی رشد میکند
هوش هیجانی فقط با خواندن درباره احساسات شکل نمیگیرد. بخش مهمی از رشد آن در موقعیتهای واقعی اتفاق میافتد؛ همان لحظههایی که خستهایم، ناراحتیم، از کسی دلخوریم یا نمیدانیم چه تصمیمی بگیریم.
میتوان این مهارت را با مکثهای کوتاه تمرین کرد. در طول روز از خود بپرسیم: «الان چه احساسی دارم؟ شدت آن چقدر است؟ چه چیزی این احساس را فعال کرده و من در پاسخ چه کاری میخواهم انجام دهم؟»
ثبت این تجربهها نیز میتواند به مرور الگوهای شخصی را روشن کند. مثلاً ممکن است متوجه شویم هر وقت احساس نادیده گرفته شدن داریم، سریعتر عصبانی میشویم؛ یا وقتی از آینده مطمئن نیستیم، تمایل داریم بیش از حد کنترل کنیم.
در کنار این خودمشاهدهگری، میتوان بررسی افکار را نیز تمرین کرد. وقتی ذهن میگوید «او عمداً من را نادیده گرفته»، بهتر است بپرسیم «آیا این واقعیت است یا تفسیری که من ساختهام؟» این پرسش ساده میتواند شدت بسیاری از واکنشها را کاهش دهد.
همچنین لازم است یاد بگیریم که برای احساسات ناخوشایند، همیشه راهحل فوری وجود ندارد. ممکن است غمگین باشیم و نتوانیم آن را همان لحظه برطرف کنیم. ممکن است اضطراب داشته باشیم و در عین حال لازم باشد کار مهمی را انجام دهیم. رشد هیجانی یعنی بتوانیم این احساسات را تحمل کنیم، بدون اینکه مجبور باشیم برای خلاص شدن از آنها فوراً کاری انجام دهیم که بعداً به ضررمان تمام شود.
هوش هیجانی قرار نیست ما را بیاحساس کند
احساسات بخش مهمی از زندگی روانی ما هستند. خشم میتواند نشان دهد چیزی برایمان مهم است، ترس ممکن است درباره خطر هشدار دهد و غم گاهی از فقدان یا نیاز به حمایت خبر دهد. مشکل از جایی شروع میشود که نه صدای احساسات را میشنویم و نه میدانیم چگونه به آنها پاسخ دهیم.
هوش هیجانی یعنی بتوانیم میان احساس، فکر و رفتار رابطه را ببینیم. یعنی متوجه شویم چه چیزی درون ما اتفاق افتاده، چه برداشتی از آن ساختهایم و چه انتخابهایی در اختیار داریم.
قرار نیست با رشد هوش هیجانی، دیگر هرگز عصبانی، مضطرب یا ناراحت نشویم. قرار نیست همیشه بهترین پاسخ را هم انتخاب کنیم. چیزی که تغییر میکند، توانایی ما برای برگشتن به خود، فهمیدن تجربهمان و انتخاب پاسخ بعدی است.
هوش هیجانی یعنی احساساتمان را حذف نکنیم؛ یاد بگیریم آنها را بشناسیم، از پیامشان استفاده کنیم و در نهایت خودمان انتخاب کنیم که با آنها چگونه زندگی کنیم.
:::