مقیاس تأیید خویشتن (جرأتورزی) راتوس یکی از پرکاربردترین ابزارهای سنجش رفتار جرأتورزانه (Assertiveness) است که در سال ۱۹۷۳ توسط اسپنسر ای. راتوس طراحی شد. جرأتورزی به معنای توانایی ابراز نظرها، احساسات و نیازهای خود به شکلی صریح، صادقانه و مناسب است؛ بدون آنکه حقوق دیگران پایمال شود و بدون آنکه شخص منفعل و ساکت بماند. این مفهوم با پرخاشگری تفاوت دارد؛ پرخاشگر فرد از حقوق دیگران میگذرد و با تهاجم حرف میزند، در حالی که فرد منفعل از حقوق خود میگذرد و نیازهایش را بیان نمیکند. فرد جرأتورز در نقطه تعادل این دو ایستاده است: هم به خود و هم به مخاطبش احترام می گذارد.
نمرهای که در این مقیاس به دست میآید، میزان تمایل شما به رفتار جرأتورزانه در موقعیتهای بینفردی گوناگون را نشان میدهد. این پرسشنامه برای استفاده در فضای وبسایت و خودشناسی تنظیم شده و جایگزین مشاوره، مصاحبه بالینی یا ارزیابی تخصصی روانشناس نیست. اگر نمره شما نگرانکننده بود یا مسائل عاطفی و ارتباطی جدی دارید، مراجعه به روانشناس یا مشاور متخصص توصیه میشود. هیچ نمرهای بهتنهایی برچسب شخصیتی درباره شما نیست؛ این ابزار صرفاً یک آیینه برای نگاه دقیقتر به سبک ارتباطی شماست.
دستورالعمل و طیف پاسخدهی
در ادامه ۳۰ گویه درباره رفتار و احساسات شما در موقعیتهای مختلف آمده است. برای هر گویه، پاسخی را انتخاب کنید که بهترین توصیف برای خود شما باشد. پاسخ درست یا غلط وجود ندارد؛ همان چیزی را علامت بزنید که واقعاً شبیه شماست، نه آنچه «باید» باشد.
هر گویه با یکی از شش گزینه زیر پاسخ داده میشود:
| گزینه | معنا |
| ۳+ | بسیار شبیه من است |
| ۲+ | زیاد شبیه من است |
| ۱+ | تا حدی شبیه من است |
| ۱− | تا حدی شبیه من نیست |
| ۲− | زیاد شبیه من نیست |
| ۳− | بسیار شبیه من نیست |
لطفاً همه ۳۰ گویه را پاسخ دهید و ازخالی گذاشتن سؤال خودداری کنید. زمان تقریبی پاسخدهی ۱۰ تا ۱۵ دقیقه است.
گویههای مقیاس(۳۰ گویه)
۱) بیشتر مردم به نظر من برای برخورد مناسب نیازمندند؛ من انتظار دارم دیگران برایم تصمیم بگیرند.
۲) وقتی افراد از من کاری میخواهند که دوست ندارم، راحت «نه» میگویم و علت آن را توضیح میدهم.
۳) من از دیگران نظرخواهی و توصیه میگیرم، اما تصمیم نهایی را خودم میگیرم.
۴) در جمع دوستان، من معمولاً کسی هستم که تصمیم میگیرد چه کاری انجام شود و چگونه انجام شود.
۵) اگر کسی در صف جلوتر از من سوراخ کند، درخواست میکنم به انتهای صف برود.
۶) من از بحث و گفتوگو درباره موضوعات مختلف با دیگران لذت میبرم.
۷) اگر فروشگاهی کالای معیوب به من فروخته باشد، برای بازگرداندن آن یا گرفتن وجه، مراجعه و پیگیری میکنم.
۸) در مقایسه با اکثر مردم، من به تواناییهای خود اعتماد کمتری دارم.
۹) وقتی بزرگترها یا مافوقم اشتباه میکنند، بهراحتی آن را به او تذکر میدهم.
۱۰) وقتی کاری را خوب انجام دادهام، از تشویق و تحسین دیگران خوشحال میشوم و آن را میپذیرم.
۱۱) اگر فروشندهای بیش از قیمت واقعی از من پول گرفت، برای بازپسگیری آن اقدام میکنم.
۱۲) از تماس چشمی با افرادی که جنسیت مخالف من دارند، خوشحال میشوم و آن را ادامه میدهم.
۱۳) به نظر من، از یک منتقد یا متخصص باید بپرسیم و در صورت لزوم بحث کنیم.
۱۴) من معمولاً میدانم چگونه احساساتم را ابراز کنم.
۱۵) وقتی کسی ناراحتم میکند، به او میگویم و درباره آن صحبت میکنم.
۱۶) وقتی به رستوران میروم و غذا خوب نیست، به گارسون بهآرامی اعتراض میکنم.
۱۷) من حاضر به شرکت در بحثها و گفتوگوهای گروهی هستم.
۱۸) من بیشتر اوقات میتوانم با دیگران به توافق برسم.
۱۹) اگر همکار یا همکلاسی من گاهوبیگاه مرتب اذیتم کند، با او رودررو صحبت میکنم.
۲۰) من در برخوردهای روزمره با مردم، معمولاً خونسرد و آرام هستم.
۲۱) اگر کسی در اتوبوس یا مکان عمومی پای مرا له کند و عذرخواهی نکند، به او تذکر میدهم.
۲۲) من میتوانم بدون خجالت از دیگران کمک بخواهم.
۲۳) اگر مسئولی اجازه کاری را ندهد و من آن کار را حق بدانم، برای تغییر نظرش تلاش منطقی میکنم.
۲۴) من از ابراز علاقه و محبت به افرادی که دوستشان دارم، احساس راحتی میکنم.
۲۵) وقتی کاری اشتباه انجام میدهم، بهراحتی آن را میپذیرم و اشتباهم را جبران میکنم.
۲۶) اگر دوستی از من پول قرض بگیرد و پس ندهد، یادآوری میکنم که آن را پس بدهد.
۲۷) من از درخواست کمک یا راهنمایی از دیگران احساس ناراحتی نمیکنم.
۲۸) من هرگز در موقعیتهای اجتماعی خجالت نمیکشم.
۲۹) من معتقدم که مردم در اغلب موارد سعی میکنند مرا وادار به کاری کنند که نمیخواهم.
۳۰) من در برابر افرادی که مقام و قدرت بالایی دارند، احساس خفقان و ناتوانی میکنم.
کلید نمرهگذاری و محاسبه نمره کلی
برای نمرهگذاری، امتیاز هر گویه (از ۳− تا ۳+) را در نظر بگیرید و همه را با هم جمع جبری کنید؛ یعنی امتیازهای منفی از جمع کم میشوند. دامنه نمره کلی از ۹۰− تا ۹۰+ است.
گویههای با نمرهگذاری مستقیم (به همان اندازهای که پاسخ داده شده، نمره داده میشود): گویههای ۳، ۶، ۷، ۸، ۱۰، ۱۸، ۲۰، ۲۱، ۲۲، ۲۵، ۲۷، ۲۸ و ۲۹ — در این گویهها، پاسخ «۳+» یعنی ۳ امتیاز و پاسخ «۳−» یعنی ۳ امتیاز منفی.
گویههای با نمرهگذاری معکوس (۱۷ گویه): گویههای ۱، ۲، ۴، ۵، ۹، ۱۱، ۱۲، ۱۳، ۱۴، ۱۵، ۱۶، ۱۷، ۱۹، ۲۳، ۲۴، ۲۶ و ۳۰ — در این گویهها نمره پاسخ برعکس میشود؛ یعنی «۳+» برابر ۳−، «۲+» برابر ۲−، «۱+» برابر ۱−، «۱−» برابر ۱+، «۲−» برابر ۲+ و «۳−» برابر ۳+.
پس از اعمال معکوسسازی، همه نمرات را با هم جمع کنید تا نمره کل جرأتورزی به دست آید. برای انجام صحیح محاسبه، دقت کنید که فقط گویههای فهرست معکوس وارونه شوند و بقیه بدون تغییر باقی بمانند.
هنجارها و تفسیر نمرات
نمره کل خود را با جدول هنجارهای استاندارد راتوس مقایسه کنید تا جایگاه نسبی شما میان مردم مشخص شود:
| نمره کل | رتبه درصدی | تفسیر |
| ۲۹− و کمتر | ۱۵ | جرأتورزی پایین؛ الگوی غالب، انفعال و ناتوانی در ابراز نیازها |
| ۱۵− | ۳۰ | جرأتورزی کمتر از میانگین؛ در بسیاری از موقعیتها کوتاه میآیید |
| ۰ | ۵۰ | جرأتورزی متوسط (میانگین جامعه)؛ در برخی موقعیتها جرأتورز و در برخی منفعل |
| ۱۵+ | ۷۰ | جرأتورزی بالاتر از میانگین؛ در بیشتر موقعیتها توانایی ابراز دارید |
| ۲۹+ و بیشتر | ۸۵ | جرأتورزی بالا؛ ابراز قوی و مکرر نیازها و نظرات |
تفسیر بالینی: نمرات پایین معمولاً با اضطراب اجتماعی، ناتوانی در گفتن «نه»، خشم فروخورده و رنجش انباشته همراه است. نمرات بسیار بالا نیز همیشه مطلوب نیستند؛ در برخی افراد نشانهای از نزدیکی به پرخاشگری و بیتوجهی به حقوق و احساسات دیگران است. الگوی مطلوب، جرأتورزی متوسط تا بالاست: ابراز قاطع همراه با احترام به مخاطب. به یاد داشته باشید که این تفسیر یک قضاوت قطعی نیست و باید در کنار شناخت بالینی و شرایط زندگی فرد در نظر گرفته شود.
راهنمای عملی سهمرحلهای تقویت جرأتورزی
اگر نمره شما پایینتر از حد مطلوب است یا میخواهید جرأتورزیتان را تقویت کنید، این تمرین سهمرحلهای که در منابع جرأتورزی توصیه شده، کمککننده است:
مرحله اول — تهیه فهرست موقعیتها: فهرستی از موقعیتهایی بنویسید که در آنها نتوانستهاید نظر، نیاز یا احساس خود را بیان کنید؛ مثلاً برگرداندن کالای معیوب، درخواست کمک از یک آشنا، یا اعتراض به رفتار ناشایست یک همکار. هرچه فهرست واقعیتر و مشخصتر باشد، تمرین اثربخشتر است.
مرحله دوم — رتبهبندی بر اساس درجه دشواری: موقعیتهای فهرست را از آسانترین تا دشوارترین رتبهبندی کنید. ملاک دشواری، میزان اضطرابی است که فکر کردن به آن موقعیت در شما ایجاد میکند، نه اهمیت موضوعی آن.
مرحله سوم — تمرین تدریجی: از موقعیتهای سادهتر شروع کنید و پیش از مراجعه واقعی، رفتار جرأتورزانه موردنظر را بارها تمرین و تکرار کنید (در ذهن، جلوی آینه یا با یک دوست قابلاعتماد). پس از موفقیت در هر پله، به سراغ موقعیت دشوارتر بروید. توقف طولانی در یک پله یا پرش ناگهانی به دشوارترین موقعیت، از انگیزه شما میکاهد؛ پیشرفت تدریجی، اصل این تمرین است.
منابع
Rathus, S. A. (1973). A 30-item schedule for assessing assertive behavior. Behavior Therapy, 4, 398–406.
گنجی، حمزه. ارزشیابی شخصیت (مقیاسهای روانشناختی). تهران: نشر ساپکو — صفحات ۶۳ تا ۶۸ (متن و هنجارهای مقیاس تأیید خویشتن راتوس).